Có một giai đoạn, tôi rất thích những câu hỏi bắt đầu bằng chữ “tại sao”.
Hồi còn nhỏ, gần như đứa trẻ nào cũng vậy. Thấy một vật lạ là hỏi. Nghe một chuyện chưa hiểu là hỏi. Nhìn người lớn làm điều gì đó khác thường cũng hỏi. “Cái này là cái gì?”, “Sao nó lại như vậy?”, “Tại sao không làm cách khác?”. Hỏi đến mức người lớn đôi khi phát cáu, nhưng đứa trẻ thì vẫn chưa thấy đủ. Nó không hỏi để chứng minh mình thông minh. Nó hỏi vì thật sự không biết, và vì thế giới trước mắt vẫn còn rộng quá.
Rồi mình lớn lên.
Lớn lên, mình bắt đầu học cách giấu đi những điều mình chưa biết. Không phải lúc nào cũng vì tự cao. Nhiều khi chỉ vì sợ. Sợ hỏi một câu ngớ ngẩn. Sợ bị người khác nhìn bằng ánh mắt “cái này mà cũng không biết à?”. Sợ mình mất đi hình ảnh đã cố xây dựng. Càng đi qua nhiều va vấp, càng biết thêm nhiều thứ, con người ta lại càng dễ mặc thêm vài lớp áo lên sự tò mò ban đầu.
Có những lớp áo gọi là kinh nghiệm. Có lớp áo gọi là định kiến. Có lớp áo gọi là sĩ diện.
Và đến một lúc nào đó, mình không còn học như một đứa trẻ nữa. Mình học với tâm thế phải đúng nhanh, phải hiểu nhanh, phải tỏ ra đã biết. Trong khi rất nhiều thứ quan trọng trong đời lại không thể đi vào mình bằng cách đó.
Tôi nhớ có lần tham gia một chương trình đào tạo, nhìn thấy một vị giám đốc của một công ty lớn đứng giữa trời nắng, nhảy nhót, chơi những trò nhìn qua tưởng rất trẻ con. Đó không phải kiểu hình ảnh mình thường gắn với hai chữ “giám đốc”. Người ta hay nghĩ người lớn, nhất là người đã có vị trí, thì phải điềm đạm, nghiêm nghị, kiểm soát hình ảnh của mình. Nhưng ở khoảnh khắc đó, điều tôi thấy không phải là sự buông thả. Tôi thấy một người vẫn còn đủ cởi mở để học.
Những trò chơi với trái banh, với đồng đội, với những thử thách đơn giản ngoài trời, nếu nhìn hời hợt thì giống hoạt náo. Nhưng khi đặt mình vào trong đó, mình mới hiểu có những bài học không đi qua slide, không đi qua lý thuyết, mà đi qua cơ thể, qua nỗi ngại, qua sự tin nhau trong một đội nhóm.
Có người phải vượt qua nỗi sợ của bản thân. Có người phải học cách giao phó niềm tin cho người khác. Có người phải chấp nhận rằng mình không thể kiểm soát mọi thứ một mình. Và để học được những điều đó, đôi khi người lớn phải cho phép mình vụng về trở lại.
Vài năm trước, tôi bắt đầu có cơ hội gặp gỡ nhiều anh chị, nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau: team building, marketing, coaching, đào tạo con người. Mỗi lần như vậy, tôi lại thấy tư duy của mình dịch chuyển một chút. Không phải vì ai đó đưa cho mình một chân lý quá lớn. Mà vì mình nhận ra, những người đi xa trong một lĩnh vực thường vẫn giữ được một phần rất trẻ con trong cách học.
Họ không xấu hổ khi thử. Không ngại đặt câu hỏi. Không quá bận giữ hình ảnh đến mức đánh mất khả năng quan sát. Họ có thể nghiêm túc với mục tiêu, nhưng vẫn đủ mềm để bước vào một trải nghiệm mới bằng tâm thế chưa biết.
Tôi từng học một câu rất đơn giản: “Learn like a baby”. Học như một em bé.
Nghe qua tưởng dễ. Nhưng càng lớn, câu đó càng khó.
Học như một em bé không có nghĩa là ngây thơ trước mọi thứ. Cũng không phải phủ nhận những gì mình đã trải qua. Nó là khả năng đặt cái tôi xuống thấp hơn một chút để cho điều mới có chỗ đi vào. Là dám cầm bút vẽ những nét nguệch ngoạc dù mình đã qua tuổi phải vẽ đẹp. Là dám bắt đầu lại từ câu hỏi đầu tiên. Là chấp nhận trong một căn phòng học, có thể có đứa trẻ bảy tám tuổi và cũng có người đã bảy tám mươi tuổi, nhưng khi cùng học một điều mới, ai cũng phải đi qua trạng thái ban đầu: chưa biết.
Có lẽ đó là một trong những điều công bằng hiếm hoi của việc học. Dù mình là ai, đã làm được gì, đang giữ vị trí nào, khi đứng trước một điều thật sự mới, mình vẫn phải nhỏ lại một chút.
Nhỏ lại không phải để yếu đi. Nhỏ lại để linh hoạt hơn.
Tôi nghĩ nhiều người trong chúng ta không ngừng học vì thiếu tài liệu. Tài liệu bây giờ quá nhiều. Không thiếu khóa học, không thiếu video, không thiếu người hướng dẫn, không thiếu công cụ. Điều thiếu đôi khi là một tâm thế đủ trống. Một khoảng trống để mình thừa nhận: mình chưa biết hết. Một khoảng trống để hỏi lại điều tưởng chừng căn bản. Một khoảng trống để sai mà không vội tự phán xét mình.
Ngày còn nhỏ, mình hỏi vì mình tin thế giới có câu trả lời. Lớn lên, mình im lặng nhiều khi vì sợ câu hỏi làm lộ ra sự thiếu sót của mình. Nhưng nếu cứ như vậy, mỗi năm mình sẽ biết thêm một chút, đồng thời khép lại thêm một chút. Đến cuối cùng, thứ làm mình già đi nhanh nhất có khi không phải tuổi tác, mà là khoảnh khắc mình tin rằng mình không cần học nữa.
Tôi không muốn như vậy.
Tôi muốn giữ lại trong mình một phần đủ tò mò để tiếp tục khám phá. Đủ khiêm tốn để lắng nghe. Đủ dũng cảm để đặt những câu hỏi có thể chưa hay. Đủ nhẹ nhàng để thử một điều mới mà không cần ngay lập tức biến nó thành thành tích.
Vì càng đi tiếp, tôi càng thấy: người còn học được không phải là người lúc nào cũng tỏ ra thông minh. Người còn học được là người vẫn giữ được khả năng bắt đầu.
Và đôi khi, để trưởng thành hơn, mình phải học lại cách học như một đứa trẻ.
